Waarom orka's en bultruggen bij Skjervøy overwinteren

Volg de haring, vind de walvissen

Elke winter trekken enorme scholen Noorse voorjaarspaaiende haring de beschutte noordelijke fjorden in om de donkere maanden door te komen. De laatste winters verzamelden ze zich in het water rond Skjervøy, een vissersstadje op een eiland ten noordoosten van Tromsø.

Voor die vis komen de orka's en bultruggen. Waar de haring blijft, blijven de walvissen ook, en daarom rijden boten vanuit Tromsø nu zo'n vier uur naar het noorden voordat iemand aan boord stapt.

De haring heeft geen vast adres. In eerdere winters lag hij in fjorden veel dichter bij Tromsø, en dat kan van jaar tot jaar weer verschuiven. De aanbieders noemen een periode van ongeveer oktober of november tot januari, en Dervola vaart door tot in februari.

Onze gids over het walvisseizoen bij Skjervøy volgt die maanden in detail. Twijfel je nog over je uitvalsbasis voor die weken, dan vergelijkt dagtrip vanuit Tromsø of start in de haven van Skjervøy de twee opties.

Orka's, de jagers in zwart en wit

Een orka is het grootste lid van de dolfijnenfamilie, al kennen de meeste mensen hem als zwaardwalvis. De zwarte rug en de witte vlek achter elk oog vallen op, zelfs in het vlakke blauwe licht van een noordelijke middag.

Volwassen mannetjes hebben een rechte rugvin die zo'n 1,8 m hoog kan worden, dus een groot mannetje is vaak het eerste dier dat iemand ziet. Vrouwtjes en jonge orka's hebben kortere, meer gebogen vinnen, en een familiegroep komt meestal dicht bij elkaar boven.

In Noorwegen jagen groepen orka's meestal als team op haring. De groep cirkelt rond een school en drijft die samen tot een strakke bal vlak onder het oppervlak. Daarna slaan losse orka's met hun staart tegen de bal om de vissen te verdoven en pikken ze er één voor één uit.

Onderzoekers noemen dit carrouseljacht. Vanaf een boot zie je vooral de randen ervan, met vinnen die in een losse kring draaien en meeuwen die op de restjes duiken. Veel van de actie speelt zich onzichtbaar onder water af.

Bultruggen bij dezelfde scholen

Bultruggen eten dezelfde haring op een heel andere manier. In plaats van te drijven schiet een bultrug met wijd open bek omhoog door een school, perst het water daarna via zijn baleinen weer naar buiten en houdt de vis.

Op een windstille dag hoor je een bultrug vaak voordat je hem ziet. De blaas is een luide, natte uitademing die ver over het stille water draagt, en de zuil van nevel blijft een paar seconden in de koude lucht hangen.

Als een bultrug diep duikt, tilt hij zijn staartvin vaak helemaal boven het water. Het zwart-witte patroon aan de onderkant verschilt per walvis, en daarom gebruiken onderzoekers foto's van staartvinnen om individuen uit elkaar te houden.

Orka's en bultruggen kunnen op dezelfde ochtend in hetzelfde stuk fjord eten. Een zwerm vogels laag boven het water betekent meestal haring vlak onder het oppervlak, en daaronder kan elk van beide soorten zitten.

Andere dieren in de fjord

Af en toe doet een gewone vinvis mee. Hij is lang en snel, en laat meestal weinig meer zien dan een hoge blaas en een slanke grijze rug voordat hij weer onder water glijdt.

Skua Nature noemt naast de vinvissen ook dwergvinvissen op zijn soortenlijst. Dwergvinvissen zijn kleiner en houden zich meestal afzijdig, dus zie er een als bonus en niet als iets om op te rekenen.

Kijk ook omhoog. Zeearenden leven het hele jaar langs deze kust en cirkelen vaak boven de jacht, terwijl zwermen meeuwen de plekken aanwijzen waar de haring naar boven is gedreven.

Wat je vanaf het dek ziet en hoort

Een walvistocht bestaat vooral uit vinnen en blazen, niet uit hele dieren. Je ziet de gebogen rug van een bultrug naar voren rollen, of een rij orkavinnen die door het water op de boot af snijdt.

Met geluk springt een walvis, gooit het grootste deel van zijn lijf uit het water en landt met een klap die je een tel later hoort. Niemand kan een sprong voorspellen, dus houd je ogen op het water en niet op je camerascherm.

Geluid telt meer dan mensen denken. In stille lucht dragen de blazen ver, en de schipper-gidsen van Dervola laten soms een hydrofoon zakken zodat je onder water kunt meeluisteren als de situatie het toelaat. Beloofd wordt het nooit.

Dervola noemt Skjervøy op zijn pagina de plek met de grootste verzamelingen orka's ter wereld. Zie dat als de eigen omschrijving van de aanbieder en niet als een geteld feit. De aantallen verschillen per dag, en geen enkele aanbieder garandeert ook maar één walvis.

Hoe dichtbij de boten gaan

De aanbieders zeggen dat ze respectvol afstand houden en de walvissen zelf laten kiezen hoe dichtbij ze komen. Skua Nature verwijst op zijn pagina naar ethische richtlijnen voor walvissen kijken.

Een passage van dichtbij kan dus niemand beloven. Soms komt een nieuwsgierige orka naast de romp boven, en soms kijk je de hele ochtend vanaf een paar honderd meter afstand. Skua raadt aan een telelens mee te nemen als je er een hebt.

Ook de boot verandert het uitzicht. Op een open RIB zit je laag bij het water, terwijl de kajuitboten je een dek of terras hoger op bieden. Onze gids over open RIB of verwarmde kajuitboot vergelijkt de twee.

Je eigen dag op het water lezen

Geen enkele aanbieder belooft walvissen, en dat zeggen ze allemaal duidelijk. De haring kan in één nacht verplaatsen, en op sommige dagen trekken de orka's snel voorbij zonder te stoppen om te eten.

Blijft de zee leeg, dan lees je in ruwe zee of geen walvissen bij Skjervøy wat er dan gebeurt. Lees voor de kou vijf lagen voor een walvisboot bij Skjervøy voordat je inpakt, en kijk bij wie mee mag op een walvistocht bij Skjervøy als je met kinderen reist.

De boten varen in het korte middaglicht, en dezelfde donkere lucht brengt 's nachts soms het noorderlicht. Walvissen overdag, noorderlicht 's nachts legt uit hoe je beide in één reis past, en onze kostengids zet de prijs van elke optie op een rij.